De bouw van grote windmolenparken op de Noordzee moet Nederland voorzien van schone elektriciteit. Maar een onderzoek in opdracht van het ministerie van Economische Zaken kwam tot een opmerkelijke conclusie: de onderzochte windmolenparken waren maatschappelijk niet rendabel.
Volgens de berekeningen waren de kosten aanzienlijk hoger dan de opbrengsten. Het negatieve maatschappelijke saldo bedroeg zelfs ruim 5 miljard euro.
En dat terwijl de windmolens juist bedoeld waren om het milieu te verbeteren.
Het onderzoek liet namelijk zien dat extra windmolens door Europese afspraken nauwelijks aanvullende CO₂-winst opleverden. De uitstootrechten die Nederlandse energiecentrales niet gebruikten, konden elders in Europa worden ingezet.
Daardoor ontstond een opmerkelijke situatie: Nederland investeerde miljarden in windenergie, terwijl de totale Europese uitstoot onder het toenmalige systeem nauwelijks veranderde.
Ruim 5 miljard euro meer kosten dan baten
Het onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en onderzocht de maatschappelijke kosten en opbrengsten van windenergie op zee.
Daarbij werd niet alleen gekeken naar de aanleg en het onderhoud van de windmolenparken.
Ook de gevolgen voor het milieu, de volksgezondheid en de elektriciteitsvoorziening werden meegenomen.
De uitkomst was opvallend.
De totale maatschappelijke kosten waren volgens de berekeningen ruim 5 miljard euro hoger dan de baten.
Dat bedrag is geen directe rekening van 5 miljard euro voor de overheid, maar het berekende negatieve saldo van de onderzochte projecten.
Zelfs wanneer windmolens dichter bij de kust zouden worden gebouwd, bleef er een maatschappelijk nadeel van ongeveer 4,8 miljard euro over.
De conclusie was daarmee duidelijk: de onderzochte plannen leverden onvoldoende maatschappelijke voordelen op om de kosten te rechtvaardigen.
Nauwelijks milieuwinst door Europese regels
Een van de opmerkelijkste conclusies had te maken met de CO₂-uitstoot.
Windmolens wekken elektriciteit op zonder tijdens het draaien fossiele brandstoffen te verbranden.
Daardoor kunnen kolen- en gascentrales minder elektriciteit hoeven te produceren.
Maar volgens de onderzoekers zat er een probleem in het Europese systeem van uitstootrechten.
Energiebedrijven moesten beschikken over rechten om CO₂ uit te mogen stoten.
Wanneer Nederlandse elektriciteitscentrales door extra windenergie minder uitstootten, konden de ongebruikte rechten elders in Europa worden benut.
Het gevolg was dat de totale hoeveelheid toegestane uitstoot binnen het systeem niet automatisch daalde.
Nederland kon daardoor miljarden investeren in windenergie zonder dat dit volgens de toenmalige berekening tot een evenredige vermindering van de Europese CO₂-uitstoot leidde.
CPB bevestigde opmerkelijke conclusie
Ook het Centraal Planbureau wees op de beperkte aanvullende klimaatwinst.
De onderzoekers maakten duidelijk dat het Europese emissiehandelssysteem een belangrijke rol speelde bij de maatschappelijke opbrengsten van windenergie.
Wanneer de totale uitstoot door Europese afspraken niet afneemt, valt een belangrijk deel van de verwachte klimaatwinst weg.
En juist die klimaatwinst is een van de belangrijkste redenen om grote windmolenparken te bouwen.
Daardoor werd het moeilijker om de hoge investeringskosten maatschappelijk te rechtvaardigen.
Het onderzoek stelde dus niet dat windmolens geen elektriciteit produceren, maar dat de onderzochte plannen onvoldoende maatschappelijke baten opleverden tegenover de kosten.
Ook dichter bij de kust bleef het verlies enorm
Het kabinet wilde windmolens dichter bij de Nederlandse kust bouwen.
Dat moest de aanleg goedkoper maken.
De afstand tot het vasteland speelt namelijk een belangrijke rol bij de kosten van windenergie op zee.
Hoe verder een windpark van de kust ligt, hoe langer de elektriciteitskabels moeten zijn en hoe ingewikkelder onderhoud en transport kunnen worden.
Door windmolens dichter bij de kust te plaatsen, konden bepaalde kosten worden beperkt.
Maar volgens de berekeningen veranderde dat weinig aan de belangrijkste conclusie.
Het negatieve maatschappelijke saldo daalde van ruim 5 miljard naar ongeveer 4,8 miljard euro.
Ook deze variant was volgens het onderzoek dus niet rendabel.
Jaarlijks ongeveer 1 miljard euro subsidie nodig
Naast de maatschappelijke verliezen waren er zorgen over de benodigde subsidies.
Volgens de toenmalige berekeningen zou jaarlijks ongeveer 1 miljard euro aan subsidie nodig zijn voor de geplande windparken.
Omgerekend kwam dat neer op ongeveer 120 euro per huishouden per jaar.
Die bedragen maakten duidelijk hoe afhankelijk de projecten waren van financiële ondersteuning.
Het kabinet ging ervan uit dat de kosten van windenergie aanzienlijk zouden dalen.
Maar onderzoekers van het CPB vonden de verwachtingen van de overheid te optimistisch.
Zij waarschuwden dat de projecten duurder konden uitvallen dan vooraf werd aangenomen.
Wanneer de kosten hoger zouden worden of de elektriciteitsopbrengsten tegenvielen, zou het maatschappelijke nadeel verder kunnen oplopen.
Minister wilde ondanks kritiek doorgaan
De toenmalige minister van Economische Zaken, Henk Kamp, erkende dat het Europese systeem van uitstootrechten verbetering nodig had.
Toch wilde hij doorgaan met de ontwikkeling van windenergie op zee.
Volgens de minister moest Nederland investeren in duurzame energie om op termijn minder afhankelijk te worden van fossiele brandstoffen.
Hij verwachtte bovendien dat de aanleg van windmolenparken goedkoper zou worden.
De onderzoekers waren daar minder optimistisch over.
Zo ontstond een discussie over de vraag of het verantwoord was om miljarden euro’s te investeren in projecten waarvan de berekende maatschappelijke kosten hoger waren dan de baten.
Wie betaalt uiteindelijk de rekening?
Wanneer grote energieprojecten niet rendabel zijn, ontstaat de vraag wie de financiële gevolgen draagt.
Subsidies worden betaald uit publieke middelen. Ook de aanleg van elektriciteitsverbindingen en andere infrastructuur brengt kosten met zich mee.
Die kosten moeten uiteindelijk worden gefinancierd.
Dat kan via de overheid, energiebedrijven of tarieven die aan elektriciteitsgebruikers worden doorberekend.
Het negatieve maatschappelijke saldo van ruim 5 miljard euro betekende niet dat ieder huishouden rechtstreeks een deel van dat bedrag moest betalen.
Wel liet de studie zien dat de onderzochte windenergieplannen als geheel meer maatschappelijke kosten veroorzaakten dan voordelen opleverden.
Milieuwinst blijkt niet vanzelfsprekend
Het onderzoek maakt duidelijk dat het bouwen van windmolens niet automatisch betekent dat de maatschappelijke voordelen groter zijn dan de kosten.
Daarvoor moet niet alleen worden gekeken naar hoeveel elektriciteit een windpark produceert.
Ook de benodigde subsidies, aanlegkosten, effecten op het milieu en daadwerkelijke vermindering van uitstoot moeten worden meegenomen.
In de onderzochte plannen bleken die voordelen onvoldoende.
Vooral de beperkte aanvullende CO₂-winst door het Europese emissiehandelssysteem drukte zwaar op de uitkomst.
Het onderzoek leverde daarmee een belangrijke waarschuwing op: duurzame elektriciteitsproductie is niet automatisch hetzelfde als een maatschappelijk rendabel energieproject.
Miljarden investeren zonder voldoende rendement
De uitkomsten van de studie zijn opvallend.
De onderzochte windmolenparken zouden ruim 5 miljard euro meer kosten dan opleveren.
Een alternatief dichter bij de kust beperkte dat nadeel slechts tot ongeveer 4,8 miljard euro.
Bovendien werd een belangrijk deel van de verwachte milieuwinst beperkt door de Europese afspraken over uitstootrechten.
Het onderzoek liet daarmee zien dat de onderzochte windmolenplannen, ondanks hun duurzame doelstelling, maatschappelijk niet rendabel waren.
Dat roept een belangrijke vraag op over de besteding van publieke middelen.
Want wanneer miljarden euro’s worden geïnvesteerd in energieprojecten, mag worden verwacht dat de maatschappelijke opbrengsten opwegen tegen de kosten.
Wat vind jij? Moet de overheid miljarden blijven investeren in windmolenparken als onderzoek laat zien dat de kosten hoger zijn dan de baten? Laat het weten in de reacties!
